Gdzie oddać kleszcza do badania na boreliozę cena i fakty

Szukając informacji, gdzie oddać kleszcza do badania na boreliozę cena tego zabiegu oraz jego wiarygodność to kluczowe kwestie dla wielu zaniepokojonych pacjentów. Należy wiedzieć, że badanie wyjętego ze skóry pajęczaka nie jest procedurą medyczną finansowaną przez Narodowy Fundusz Zdrowia i wykonuje się je wyłącznie prywatnie. Zanim jednak zdecydujesz się na ten krok, warto poznać oficjalne stanowisko lekarzy zakaźników, dowiedzieć się, jak prawidłowo zabezpieczyć próbkę oraz zrozumieć, dlaczego sam wynik testu nie jest podstawą do rozpoczęcia leczenia.

Gdzie oddać kleszcza do badania na boreliozę i jaka jest cena?

Wielu pacjentów po usunięciu pajęczaka w pierwszej kolejności kieruje swoje kroki do stacji sanitarno-epidemiologicznych. To powszechny błąd. Państwowa Inspekcja Sanitarna (stacje PSSE i WSSE) z reguły nie przyjmuje kleszczy od pacjentów indywidualnych w celach diagnostyki medycznej. Badania w strukturach publicznych prowadzone są niemal wyłącznie w ramach prac naukowych oraz monitoringu epidemiologicznego.

Aby zbadać kleszcza, należy skorzystać z usług sektora prywatnego. Usługę tę realizują:

• komercyjne sieci laboratoriów medycznych oraz ich punkty pobrań,
• wyspecjalizowane prywatne laboratoria genetyczne i biotechnologiczne,
• niektóre Zakłady Higieny Weterynaryjnej (ZHW).

Koszty badania są zróżnicowane i zależą od wybranego wariantu. Średnia cena analizy pod kątem pojedynczego patogenu (najczęściej bakterii Borrelia burgdorferi) wynosi od 150 zł do 250 zł. Dostępne są również panele wielopatogenowe, które sprawdzają obecność materiału genetycznego kilku drobnoustrojów jednocześnie – zazwyczaj jest to borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), anaplazmoza oraz babeszjoza. Koszt takiego rozszerzonego pakietu waha się od 300 zł do 450 zł. W świetle prawa podatkowego usługa ta jest często obciążona podatkiem VAT, ponieważ formalnie nie służy bezpośrednio celom leczniczym człowieka.

W aptekach można nabyć szybkie testy kasetkowe (antygenowe) do samodzielnego wykonania w domu, których koszt wynosi około 60–100 zł. Wymagają one zmiażdżenia kleszcza i umieszczenia go w specjalnym płynie. Należy jednak pamiętać, że mają one znacznie niższą czułość i swoistość niż laboratoryjne testy molekularne, a ponadto nie są certyfikowanymi wyrobami medycznymi przeznaczonymi do samokontroli pacjenta.

Jak prawidłowo zabezpieczyć kleszcza do wysyłki lub laboratorium?

Aby badanie w laboratorium genetycznym zakończyło się sukcesem, materiał biologiczny musi zostać odpowiednio przygotowany. Złotym standardem w laboratoriach badających pajęczaki jest metoda Real-Time PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy), która wykrywa fragmenty DNA bakterii lub RNA wirusa KZM. Niewłaściwe potraktowanie kleszcza może bezpowrotnie zniszczyć te kwasy nukleinowe.

Lista kontrolna: jak przygotować kleszcza do badania PCR:

1. Wyciągnij kleszcza pęsetą lub specjalnym narzędziem (np. lasso, karta do usuwania kleszczy), chwytając go jak najbliżej skóry.
2. Umieść pajęczaka w czystym, szczelnym pojemniku – najlepiej sprawdzi się jałowy pojemnik na mocz lub mała probówka (tzw. eppendorfka).
3. Aby zapobiec wyschnięciu próbki, włóż do pojemnika niewielki wacik lub kawałek gazy delikatnie zwilżony solą fizjologiczną albo zwykłą wodą (nie zalewaj kleszcza płynem, wacik ma być tylko wilgotny).
4. Do czasu przekazania kurierowi lub osobistego zaniesienia do punktu pobrań, przechowuj pojemnik w lodówce, w temperaturze od 4 do 8 stopni Celsjusza.

Większość placówek przyjmuje kleszcze żywe lub martwe, a także w całości lub we fragmentach (np. gdy podczas usuwania urwała się część głowowa), o ile tkanki nie uległy całkowitemu rozkładowi.

Czego absolutnie nie wolno robić? Kardynalnym błędem jest zalewanie kleszcza alkoholem, spirytusem, formaliną czy wodą utlenioną. Nie wolno go również smarować tłuszczem, masłem ani olejem. Substancje te działają jako silne inhibitory – mogą zdegradować DNA bakterii lub całkowicie zablokować reakcję enzymatyczną PCR, przez co laboratorium wyda wynik niediagnostyczny.

Dlaczego eksperci i lekarze odradzają badanie kleszcza?

Mimo dużej popularności komercyjnych testów pajęczaków, środowisko medyczne jest w tej kwestii wyjątkowo zgodne. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ), Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) oraz Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych (KIDL) jednoznacznie odradzają rutynowe badanie kleszczy usuniętych ze skóry.

Głównym powodem jest fakt, że wynik takiego badania nie ma klinicznej wartości diagnostycznej dla pacjenta i nie może stanowić podstawy do postawienia diagnozy ani wdrożenia antybiotykoterapii. Może on wręcz generować nieuzasadnione koszty i wprowadzać w błąd.

Jeśli wynik z laboratorium (na który czeka się zazwyczaj od 2 do 7 dni roboczych) jest dodatni, oznacza to wyłącznie, że dany kleszcz był nosicielem patogenu – w jego jelicie lub śliniance znajdował się materiał genetyczny krętka. Nie jest to równoznaczne z zakażeniem człowieka. Szacuje się, że ryzyko zachorowania po pojedynczym ukłuciu przez zakażonego kleszcza wynosi zaledwie od 1 do 5 procent. Do transmisji krętków Borrelia dochodzi najczęściej dopiero po upływie 24–48 godzin od momentu wkłucia, ponieważ bakterie muszą przedostać się z jelita środkowego pajęczaka do jego gruczołów ślinowych. Szybkie usunięcie pasożyta w pierwszej dobie drastycznie minimalizuje ryzyko zakażenia.

Z kolei wynik ujemny nie wyklucza zakażenia i daje złudne poczucie bezpieczeństwa. Dotyczy on bowiem tylko tego jednego, badanego osobnika. Pacjent mógł zostać ukłuty równolegle przez innego, niezauważonego kleszcza, na przykład w stadium nimfy, która mierzy zaledwie 1–1,5 mm i łatwo ją przeoczyć. Dodatkowo zawsze istnieje ryzyko błędu laboratoryjnego wynikającego ze zbyt małej ilości materiału genetycznego w dostarczonej próbce.

Zamiast badać kleszcza: co robić po ukłuciu i kiedy wykonać badania krwi?

Zgodnie z rekomendacjami lekarzy chorób zakaźnych, zamiast wysyłać kleszcza do laboratorium, należy skupić się na obserwacji własnego organizmu. Miejsce ukłucia oraz ogólny stan zdrowia należy monitorować przez minimum 30 dni.

Kluczowym objawem, na który trzeba zwrócić uwagę, jest rumień wędrujący (erythema migrans). Jeśli po kilku lub kilkunastu dniach od ukłucia na skórze pojawi się powiększająca się zmiana o średnicy przekraczającej 5 cm (często, choć nie zawsze, z centralnym przejaśnieniem przypominającym tarczę strzelniczą), jest to objaw patognomoniczny boreliozy. W takiej sytuacji diagnoza jest pewna. Lekarz natychmiast wdraża leczenie antybiotykiem (najczęściej stosuje się doksycyklinę lub amoksycylinę) bez konieczności wykonywania jakichkolwiek badań laboratoryjnych z krwi czy z kleszcza.

Jeśli rumień się nie pojawi, ale pacjent odczuwa niepokojące objawy (np. gorączkę, bóle stawów, objawy grypopodobne), należy wykonać diagnostykę serologiczną u człowieka. Badania krwi wykonuje się najwcześniej po 4–6 tygodniach od ukłucia, ponieważ dopiero wtedy układ immunologiczny wytwarza wykrywalny poziom przeciwciał. Diagnostyka ta musi być dwuetapowa:

• Etap I: test przesiewowy metodą ELISA lub CLIA w klasie IgM oraz IgG.
• Etap II: w przypadku wyniku dodatniego lub wątpliwego w pierwszym etapie, bezwzględnie wykonuje się test potwierdzenia metodą Western-blot (lub Immunoblot).

Wynik badania kleszcza a odszkodowanie i antybiotykoterapia u lekarza

Część osób decyduje się na badanie kleszcza w nadziei, że dodatni wynik przyspieszy wizytę u lekarza i ułatwi zdobycie recepty na antybiotyk w ramach profilaktyki poekspozycyjnej. Należy jednak jasno podkreślić: lekarz podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) lub specjalista chorób zakaźnych ma pełne prawo odmówić przepisania antybiotyku na podstawie wyniku badania kleszcza. Aktualne wytyczne medyczne nie przewidują leczenia profilaktycznego w oparciu o taki dokument. Jednorazowa dawka 200 mg doksycykliny jest rozważana przez lekarzy wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach (np. mnogie ukłucia w rejonie silnie endemicznym u osoby dorosłej), a nie jako standardowa procedura po każdym dodatnim wyniku PCR z laboratorium.

Podobnie wygląda kwestia prawna i ubezpieczeniowa. Osoby pracujące w warunkach zwiększonego ryzyka (leśnicy, rolnicy) lub posiadające prywatne polisy NNW często zastanawiają się, czy wynik badania kleszcza pomoże im w uzyskaniu odszkodowania. Ubezpieczyciele oraz komisje orzekające o chorobach zawodowych honorują wyłącznie rzetelną dokumentację medyczną pacjenta. Podstawą do wypłaty świadczeń są wyniki badań krwi człowieka (potwierdzające obecność przeciwciał) oraz diagnoza lekarska. Certyfikat z laboratorium genetycznego dowodzi jedynie, że kleszcz był chory, a nie ubezpieczony pacjent.

Kleszcz u psa lub kota – czy warto go badać i jakie niesie zagrożenia?

Problem ukłuć dotyczy w równym stopniu zwierząt domowych. Choć psy i koty rzadziej zapadają na boreliozę o ciężkim przebiegu, kleszcze przenoszą inne, niezwykle groźne dla nich patogeny. Największym zagrożeniem dla psów jest babeszjoza (wywoływana przez pierwotniaka Babesia canis), która atakuje czerwone krwinki i bez szybkiej interwencji weterynaryjnej często prowadzi do śmierci zwierzęcia.

Laboratoria weterynaryjne oraz Zakłady Higieny Weterynaryjnej przyjmują kleszcze zdjęte ze zwierząt. Procedura zabezpieczenia próbki i koszty analizy PCR są zazwyczaj zbliżone do tych przeznaczonych dla ludzi. Podobnie jednak jak w medycynie ludzkiej, weterynarze zalecają przede wszystkim baczną obserwację pupila (sprawdzanie koloru moczu, apetytu, temperatury ciała) zamiast rutynowego badania każdego znalezionego w sierści pasożyta.